Aleid Truijens in de Volkskrant: Mooie wilde ideeën voor nieuwe scholen

(c) ANP

(c) ANP

Door: Aleid Truijens 5 september 2015, 02:00

Kom op, laten we een nieuwe school oprichten! Dat mag niet overal, maar wel in Nederland. Dat hebben 'we' zwaar bevochten in de schoolstrijd. Katholiek, reformatorisch, islamitisch of antroposofisch, het mag allemaal en het wordt door de overheid bekostigd. Dat staat in artikel 23 van de Grondwet. De school moet dan wel aan enkele eisen voldoen, zoals een gegarandeerd aantal leerlingen, en na een tijdje komt de inspectie langs om te kijken of er wel wat wordt geleerd.

Staatssecretaris Sander Dekker is dol op nieuwe scholen, zegt hij. Hij wil artikel 23 'naar de huidige tijd vertalen'. De wet moet meer mogelijkheden bieden voor scholen zonder godsdienstige of levensbeschouwelijke richting die een bepaalde didactiek, filosofie of werkwijze voorstaan.

In de praktijk is het niet zo simpel om een school te stichten. Grote schoolbesturen zijn monopolisten in hun regio. Ouders en leerlingen hebben vaak alleen keuze uit veel van hetzelfde. Sinds 2004 zijn er in Nederland slechts vijf nieuwe middelbare scholen begonnen door besturen die nog niet in een regio actief waren, ontdekte Rik Kuiper. Veel initiatieven voor basisscholen van enthousiaste groepjes ouders stranden na enige tijd. Ook al keurt het ministerie van Onderwijs het plan goed, dan nog kan een gemeente de boel eindeloos traineren door bureaucratische regels of door huisvesting te weigeren. Er is een school waar een atelier het hart van de school vormt en kinderen onder begeleiding van kunstenaars werken

De gemeente Amsterdam wil de komende tijd wél nieuwe scholen verwelkomen. Zij gaf opdracht aan onderwijsdenktank Kennisland om een 'challenge' te organiseren, een wedstrijd dus, voor de beste plannen voor nieuwe basis- en middelbare scholen. Op www.onzenieuweschool.nl kwamen 124 inzendingen binnen, waarop het publiek mocht stemmen; daarnaast beoordeelde een jury de plannen. Vijftig plannen gingen door naar de volgende ronde; de bedenkers ervan hielden afgelopen maandag ieder een 'pitch'. De jury koos vijftien plannen die onder begeleiding verder worden uitgewerkt. Over een paar jaar heeft Amsterdam er enkele bijzondere scholen bij.

Ik zat in de jury, en dat was geen straf. Het was mooi om zoveel ideeën, bevlogenheid, creativiteit, onbesuisdheid, strijdlust, overtuigingskracht, naïviteit, kennis en kunde voorbij te zien komen. Mij maak je niet meer wijs dat leerkrachten en schoolleiders murw zijn gemaakt, door hun besturen, en door de betuttelaars uit Den Haag. Deze vijftig in elk geval niet. Alleen moeten die ideeën ooit gehoord worden.

Als je op scholen rondkijkt en naar beleidsmakers luistert, en het cursusaanbod van de onderwijsadviseurs bekijkt, komt vernieuwing vaak op hetzelfde neer, al naar gelang de mode: eerst het studiehuis en het competentieleren, daarna de 21st century skills en de individuele leerroute op de iPad. Meer smaken lijken er niet te zijn.

Maar ze zijn er wel. In die vijftig pitches hoorde ik wilde ideeën. Er is een school bij waar een atelier het hart van de school vormt en kinderen onder begeleiding van kunstenaars kunnen werken, en een vmbo alleen voor jongens, waar ze jongens kunnen zijn. Een school voor hoogbegaafden, eentje voor drop-outs. Een school waar alles draait om de natuur, een school gebaseerd op mindfulness. Er was iemand die pleitte voor de invoering van schooluniformen, om gelijkheid te bevorderen. Op een katholieke school wordt elke dag begonnen en beëindigd met een gebed.

Vernieuwing kan ver teruggrijpen: op de Latijnse school is het programma geïnspireerd door het onderwijs in antiek en middeleeuws Europa: veel talen, ook Arabisch en Chinees; veel sport, muziek, literatuur en retorica, maar ook programmeren en informatica - die hadden ze dan weer niet in de oudheid.

Niet alle voorstellen vond ik geweldig en niet al mijn favorieten bereikten de shortlist. Maar ik was blij met sommige tegendraadse ideeën. Onderwijs, bijvoorbeeld, dat nu eens niet uitgaat van de narcistische vragen 'Wie ben ik? en 'Wat wil ik?', maar van 'Hoe zit de wereld in elkaar? en 'Wat kan ik bijdragen?' Ook 'latere selectie' was een veel voorkomend punt: kinderen tot hun 16de of 18de bij elkaar laten zitten om hun kansen te vergroten. 'Autonomie' en 'vakkundigheid' van leraren kwamen vaak voorbij, en zelfbestuur door leerkrachten en ouders.

Zo'n wedstrijd levert interessante nieuwe Amsterdamse scholen op - prachtig. Maar hij laat vooral zien waaraan behoefte is, bij leerkrachten, ouders en leerlingen. Een buitenkans voor beleidsmakers, dit materiaal.

Deze column verscheen op 5 september '15 in de Volkskrant, en is online hier te vinden.